بخشی از مطلب
اَظْهَر، اِمامْزاده، برج و آرامگاه، معروف به امامزاده اظهر بن
على(ع)، واقع در روستای درگزین در فاصلة 5 کیلومتری شرق شهر رزن و
به فاصلة 85 کیلومتری شمال شرق همدان.
بنای امامزاده اظهر تا چند دهة پیش از چشم تاریخ و جغرافیا نویسان و
جهانگردان دورمانده بود. از اینرو، اطلاعات مبسوطى از این بنا در
دست نیست. گدار نخستین محققى است که از آن یاد مىکند (ص .(260-261
پس از وی مصطفوی به طور جامع به بررسى و وصف این بنا پرداخته
است (نک: ص 204-210).
نقشة بنا از گونة برج - آرامگاههایى است که در سدههای 4- 8ق/
10-14م معمول بوده است (نک: شیبانى، 9). در نمونههای کهنتر، شکل
بنا کاملاً ساده و شامل یک استوانة بلند با پوشش مخروطى است؛ اما به
دلیل یکنواخت بودن سطح استوانه پس از سدة 5ق/11م برجهای مدور
کمتر ساخته شده است و اشکال چند وجهى و انواع ستارهای جایگزین
طرح دایرهای شکل مىشود (دیز، 927 ؛ شرودر، 1022 ؛ هیلنبراند، 31). در
اینگونه برجها دندانههای مثلث گونه از ازاره آغاز شده، در پیش
آمدگى بام محو مىشود (همو، 32). ممکن است ایجاد دندانهها در آغاز
ابتکاری برای استحکام بخشیدن به بدنة استوانهای بنا بوده باشد
(شرودر، همانجا). تأکید بر ارتفاع از ویژگیهای برج - آرامگاههاست
(هیلنبراند، 31). پوشش این بناها را گنبدی مخروطى با نورگیرهایى در
قاعدة آن تشکیل مىدهد (همو، .(286
بنای امامزاده اظهر از آجر ساخته شده، و بر بنیانى از سنگ استوار
است. شالودة سنگى را تا سطح زمین برآورده، و پایة 19 ضلعى برج را
که اندازة هر ضلع آن 20/2 متر است، بر آن نهادهاند. این پایه 40/1
متر ارتفاع دارد. محوطة پیرامون بنا به شعاع بیش از یک متر با قلوه
سنگ کفسازی شده است. امروزه این کف با حدود 50 سانتىمتر ضخامت
(47 سانتىمتر در نقطة گمانه زنى) از دید پنهان است. نقشة داخلى برج،
مدور و شکل خارجى آن ستارهای 18 دندانه و ارتفاع آن از سطح پایه
20/9 متر است. ضلع نوزدهم پایه، ورودی برج را تشکیل داده است.
نوک دندانهها روی محل تقاطع اضلاع پایة بنا قرار گرفته است و در
بالا به کمک طاق نماهایى به یکدیگر پیوستهاند. بندهای عمودی
آجرچینى خارجى بنا پهنتر از معمول است. این فواصل به کمک
توپیهایى تزیین شده، و ابعاد این آجرها 5ئ23 سانتىمتر است.
نمای بیرونى پوشش دو پوستة بنا مخروطى است به ارتفاع 70/12 متر که
پاگردی به پهنای 40/1 متر آن را در میان گرفته است. آجرچینى پوشش
بنا از پایان گردن گنبد تا رأس مخروط دارای طرح جناغى است. آجرهای
به کار رفته در ساختمان گنبد با اندازههای 3ئ18 سانتىمتر است که
ابعادی متفاوت از آجرهای بدنة بنا دارد.
مجموع ارتفاع 3 بخش بنا، یعنى پایه، برج و پوشش مخروطى 37/24 متر
است که اکنون 90/23 متر آن نمایان است (تحقیقات میدانى؛ قس: گدار،
همانجا؛ مصطفوی، 205، 207).
ورودی برج به پهنای یک ضلع پایه (20/2 متر) و ارتفاع 40/3 متر در
شرق بنا واقع است. طاق تیزهدار ورودی با کاربندی و توپیهای گچى
تزیین شده است. در دو سوی ورودی یک ردیف آجرچینى مورب به موازات
دندانهها تا قرنیز امتداد مىیابد. فضای باقىماندة این ضلع برج را
از بالای ورودی تا نزدیکى قرنیز دو طاق نمای مستطیل شکل مسطح پر
کرده است. در برابر ورودی دهلیزی مستطیل شکل قرار داشته (همو، 207،
تصویر 70) که احتمالاً در سالهای 1345 تا 1355ش به هنگام مرمت بنا
(نک: مهران، 125، 147) حذف شده است.
برج از داخل استوانهای است به قطر 30/9 متر (تحقیقات میدانى؛ قس:
مصطفوی، 207). برای برپایى گنبد نیمه کروی داخل، دو پیش آمدگى -
که نخستین آنها در نیمة بدنة بنا و دومى درست در زیر گردن گنبد واقع
شده - به تدریج از قطر بدنة استوانهای برج کاسته، و کار ایجاد گنبد
را تسهیل کرده است. بدنة داخل برج اکنون گچ اندود است، اما در آغاز
ساده و برهنه بوده است. اندود سطح از دو لایة متوالى تشکیل مىشود:
نخستین لایه، از گچ کوره و گل، احتمالاً متعلق به عصر صفوی است؛
در حالىکه لایة دوم، از گچ، به پس از این دوره تعلق دارد.
مقرنسهای زیر گنبد نیز در همین عصر به بنا افزوده شده، و در همین
زمان محراب و طاقچة مقابل آن در بدنة استوانه تعبیه شده است. در
محلهایى که اندود دوم از میان رفته، یادگاریهای زائران بنای
امامزاده اظهر به چشم مىخورد. تاریخ قدیمترین این یادگاریها
1124ق/1712م همزمان با سلطنت شاه سلطان حسین صفوی است (تحقیقات
میدانى).
بنای امامزاده اظهر دارای سردابى مربع شکل به ابعاد 7/6 متر است.
تنها از یک در ورودی که در خارج بنا و در جنوب شرقى آن واقع شده،
به سرداب مىتوان راه یافت. پوشش سرداب از 4 چشمه طاق و تویزه
تشکیل مىشود. تویزهها از یک سو بر دیوارهای جانبى استوار است و از
سوی دیگر بر پایهای که در مرکز سرداب واقع است، فرود مىآید. مزاری
که محدوده و سطح آن آجرچینى شده بوده، در پای دیوار جنوبى سرداب
قرار داشته است (تصویر موجود در مرکز اسناد میراث فرهنگى همدان؛
مصطفوی، 209-210). این مزار بر اثر کندوکاوهای غیرمجاز از میان رفته، و
بقایای آن به صورت گودالى مرکزی و بخشهایى از آجر چینى پیرامونى
باقى است (تحقیقات میدانى).
تمامى جزئیات مشهود در ساختار این بنا کاربردی نیست و بخش قابل
توجهى از آن، از جمله دندانهها جنبة تزیینى نیز دارد؛ به علاوه،
نمای خارجى بنا بیش از درون آن تزیین شده است (نک: هیلنبراند،
.(283 پایة بنا فاقد تزیینات است، اما بدنه و گنبد آن با طرحهای
گوناگون آجرچینى آراسته شده است. بندهای عمودی آجرها پهنتر از
بندهای افقى است و این فواصل بهوسیلة توپیهای گچى با طرحهای
آرامگاه امامزاده اظهر
متنوع هندسى زینت شده است. آجر چینى گنبد متفاوت است و تزیینات
آن از خطوط جناغى پیوسته تشکیل مىشود. بدینسان تزیینات بخشهایى از
بنا که بیش از سایر قسمتها در معرض دید قرار دارد، از غنای بیشتری
برخوردار است.
تزیینات داخل برج به دورههای پس از عصر صفوی تعلق دارد. شبکهای
از لوزیهای به هم پیوسته که اضلاع آن از خطوط مواج تشکیل مىشود،
حد فاصل نخستین و دومین پیش آمدگى بدنة استوانه را زینت کرده است.
فاصلة میان نورگیرهای گردن گنبد با 21 مستطیل که حدود آنها را
نوارهای مضاعف مشخص مىکند، آراسته شده است. ستارة 10 پری که مرکز
آن را «رُزت» 10 پری تشکیل مىدهد، بر سطح زیرین گنبد دیده مىشود.
صندوق چوبى مزار، با تاریخ 1056ق/1646م، در میان برج قرار دارد
(قس: مصطفوی، 207). این صندوق از دو بخش پایه و بدنه تشکیل مىشود.
پایة بدون تزیین در واقع سکویى است برای بدنه که بر روی آن قرار
گرفته است. کتیبهای منبت به قلم ثلث، در دو خط، شامل سورة فتح
در حاشیة بالا و پایین، بدنة صندوق را دور مىزند. تاریخ ساخت، نامهای
بانى و سازنده در حاشیة پایینى ضلع پایین پا و پس از پایان سوره
چنین آمده است: «به تاریخ سنةست و خمسین و الف من هجرة النبویة در
ارفع بلدة گیلان به فرمودة اقبال پناه خواجه نظام الملک به عمل
استاد طالب و کتبه به تحریر العبد...». به علت سرقتهای مکرر و گذشت
زمان صندوق آسیب فروان دیده، و به دفعات تعمیر شدهاست. در این
تعمیرها بخشهایى از کتیبههای ثلث از میان رفته، و برخى از قسمتها
نیز نو نویس شده است (تحقیقات میدانى). 4 بدنة صندوق به لوحهای
قاببندی شدهای تقسیم مىشود. دو ضلع طولى از 7 لوح تشکیل شده که
لوح مرکزی پهنتر از لوحهای دیگر است. بر این لوح کتیبهای به خط
نسخ کنده شده است و الواح جانبى آن را نوارهای گرهسازی و روکوبى
شده، تزیین مىکند. سطوح بالایى و پایینى صندوق از یک لوح بزرگ
میانى و دو لوح کوچک جانبى تشکیل شده است. بر لوح پهن صفحة جانبى
روبهروی محراب آیة الکرسى و بر لوح صفحة مقابل آن سورههای شمس و
قدر کندهکاری شده، و در ادامة متن آمده است که این لوحه را پس
از سرقت لوحة اصلى در 1348ق/1929م به جای آن نصب کردهاند (نک:
مصطفوی، 208-209). لوح میانى ضلع پایین که آن نیز کتیبهای داشته،
به سرقت رفته است. این لوح تا پیش از 1332ش برجای بوده است. در
کتیبة این لوح نیز از سرقت لوح پیشین سخن رفته است (نک: همو،
209). اکنون تنها عبارت پایانى آن بر بدنه باقى است: «در غرة محرم
الحرام 1352 تمام شد».
مرمتهای مکرر در دورههای مختلف و دخل و تصرفهایى که در آنها به
ویژه در داخل برج و سرداب بنا صورت گرفته، چهرة اصلى آن را دگرگون
ساخته است. خود بنا نیز کتیبة تاریخ ساختمان ندارد. جزئیات نقشه،
سازه و تزیینات این آرامگاه با بناهای مشابه و متعلق به اواخر سدة 7
و اوایل سدة 8ق/13 و 14م قابل مقایسه است. بیشترین مشابهتها میان
این بنا و برجهای علاءالدین ورامین، کاشانة دامغان، و امامزاده
عبدالله و عبیدالله دماوند مشاهده مىشود. از اینرو، مىتوان گفت که
بنای اظهر در اواسط نیمة نخست سدة 8ق/14م و پیش از فروپاشى حکومت
ایلخانان بزرگ بر پا شده است.
در مقایسه با بناهای مشابه و همزمان، در ساختمان امامزاده اظهر از
تزیینات پیچیده و رنگ کمتر استفاده شده است. سادگى ورودی بنا و
کوچکى آن نشان مىدهد که در ساختن آن از نمونههای اولیة این نوع
برج - آرامگاهها چون گنبد قابوس پیروی شده است. این تأثیر در تمامى
ساختار بنای اظهر مشهود است و همین امر نمایانندة تداوم سنت معماری
در اینگونه بناهاست.
مآخذ: شیبانى، زرین تاج، «بررسى و تحقیقى پیرامون برج علاءالدوله
(علاءالدین)»، اثر، تهران، 1367ش، شم 15 و 16؛ مصطفوی، محمدتقى،
هگمتانه، تهران، 1332ش؛ مهران، محمود، کارنامة ده سال خدمت سازمان
ملى حفاظت آثار باستانى ایران، تهران، 1355ش؛ هیلنبراند، رابرت،
«مقابر»، ترجمة کرامتالله افسر، معماری ایران دورة اسلامى، به کوشش
محمد یوسف کیانى، تهران، 1366ش؛ تحقیقات میدانى مؤلف؛ نیز:
Diez, E., X The Principles and Types n , A Survey of Persian Art, ed.
A.U. Pope, London, 1967; Godard, A., X Les coupoles n , P th ? r - E ) r
? n, Paris, 1949; Hillenbrand, R., Islamic Architecture, Edinburgh,
1994; Schroeder, E., X The Seljuq Period n , A Survey of Persian Art,
ed. A. U. Pope, London, 1967.
