پاورپوینت کاروانسرا

بخشی از مطلب
پیش گفتاراز مهمترین یادگارهای گرانقدر معماری ایران کاروانسرا است که پیدایی و موجودیت آن در سرزمین پهناور ایران ، از گذشته بسیار دور آغاز شده و طی قرون متمادی به دلایل گوناگون اقتصادی ، سیاسی ، نظامی و مذهبی به تدریج توسعه و تکامل یافته است کشور ایران به علت قرار داشتن در شاهراه بازرگانی شرقی– غربی و نیز گستردگی خاک از دیر باز به ایجاد راههای بازرگانی و نظامی و همچنین ساختن پلهای متعدد و تامین امنیت کاروان و کاروانیان به دیده عنایت نگریسته شده است . بر اساس شواهد مبتنی بر اسناد تاریخی ، ایران در احداث جاده وکاروانسرا وایجاد سیستم ارتباطات خبر رسانی پیش قدم بوده است .
به عقیده محققین ، ایجاد و توسعه ساخت و ساز کاروانسرا در ایران از مهمترین دستاوردهای مغماری ایرانی به ویژه در دوره ایرانی است . تنوع ویژگی های کاروانسراهای ایرانی شگفتی برانگیز و اعجاب آور است ، بطوریکه با بررسی و مطالعه میتوان دریافت که هر یک از این کاروانسراها را با نقشه خاص ساخته شده است و دو کاروانسرا با نقشه واحد و مشابه مشاهده نمی شود .
مقدمه:
کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر میکنند و سرای، به معنی خانه و مکان است.
هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است.
کاروانسرا محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای میدهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.
تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.
اساس معماری کاروانسراهای ایران، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است.
با این ترتیب میتوان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است.
شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.
بنیاد کاوانسراها در دوره ایران اسلامی بخش مهمی از معماری ایران را شامل بوده و کاروانسراهای متعددی با سبک و ویژگیهای متفاوت در شهرها ، جادهای کوهستانی و حاشیه کویرها احداث شده است ، آنچه مسلم است این پدیده با ارزش معماری در رابطه با رونق تجارت شکل گرفته و عواملی دیگری نظیر کاربرد نظامی ، اطلاع رسانی و ... در توسعه و تکامل آن نقش داشته اند . در دوره اسلامی معماری کاروانسرا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه به اوج شکوفایی رسید و در مسیر شهرها و روستاها ، معابر کوهستانی و نواحی کویری ، کاروانسرا و رباطهای بََرون شهری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها ، کاروانسراهای درون شهری با ویژگیهای متفاوت کاربردی احداث شده اند .
کاروانسراهای ایران ، علاوه بر ارزشهای هنری ، از دیدگاه مسائل اجتماعی نیز حائز اهمیت فراوان بوده و شایسته مطالعه ای گسترده است . بسا که طی قرون سپری شده ، کاروانسراهای درون شهری و برون شهری که بارانداز و استراحتگاه کاروانها و کاروانیان اقصی نقاط معمور آن روزگاران به شمار می آمده ، محل تعاطی و تعامل اندیشه ها و تبادل و تقابل آداب و رسوم اقوام و ملل مختلف بوده ، و بی تردید این تماس وتلاقی انسانها و اندیشه های گوناگون ، تاثیری شگرف بر زندگی مردم این مرز و بوم کهنسال داشته است .
سابقه تاریخی :
به طور کلی ،تحول وگسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی ،اقتصادی ،مذهبی و...داشته و شکل یابی و توسعه آن با موارد یاد شده در ارتباط بوده است.عملکردهای گوناگونی که در گذشته کاروانسرا به عهده داشته ، باعث گردیده نامهای متفاوتی برای این گونه بناها در فرهنگ لغات جای گیرد ،از جمله : کاربات ، رباط ،ساباط وخان .این بناها، در واقع دارای عملکرد و وظایفی مشابه کاروانسرا بوده ولی از نظر ویژگیهای معماری ،تفاوتهایی داشته اند. بنابراین ،دلایل ایجاد وعلل بنیاد وپیدایش این گونه بناها را میتوان نیاز مبرم کاروان وکاروانیان به حمایت در طول سفر دانست.

نام (کاروانسرا ) ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی جمعی مسافر که گروهی سفر می کنند و سرای ، به معنی خانه و مکان . هر دو کلمه ماخوذ از پهلوی ساسانی است . منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیانگذار احداث بناهای مورد بحث ما ، هخامنشیان بودند .
هردوت ، مورخ یونانی ، در کتاب پنجم خود از منزلگاهایی گفتگو می کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده بود . این مورخ از 111 بنای شبیه کاروانسرا ( چاپارخانه ) نام می برد که در طول حدود 2500 کیلومتر فاصله بین پایتخت هخامنشی و بابل ساخته شده و کاروانیان 3 ماهه آن را طی می کردند .در دوره اشکانی ، همانند عهد هخامنشی ، توسعه راهها و ایجاد ایستگاههای بین راه و حمایت از کاروانیان اهمیت فوق العاده ای یافت و در مسیر اغلب جاده ها ، بویژه در مسیر جاده معروف ابریشم ، ساختمانهایی شبیه کاروانسرا ایجاد شد . کاروانسرا های دوره اشکانی بصورت مربع یا مستطیل و با مصالحی چون خشت و آجر بنا گردیده و اتاقها و اصطبلهایی در اطراف داشته است .
در معماری و توسعه کاروانسراهای پیش از اسلام ، عصر ساسانی را باید یکی از ادوار مهم دانست .در این دوره ، بعلت اقتصاد وسیع و گسترده ، ایجاد راهها و همچنین امنیت کاروانیان اهمیت داشته و در نتیجه ، کاروانسراهای بسیار در مسیر جاده ها و گذرهای اصلی بنا شد .یادگارهای با ارزشی چون دیرگچین در جاده تهران- قم و رباط انوشیروان بین جاده سمنان – دامغان ( در مسیر جاده ابریشم ) ، و بالاخره دروازه گچ و کنار سیاه در استان فارس از آن جمله اند .
در این دوره نقشه های کاروانسراها عموما به صورت 4 ایوانی و مصالح ساختمانی آن عموما لاشه سنگ ،آ هک ، خاک و گچ بوده است .سلسله های اوایل اسلام ایران مانند آل بویه ، سامانیان و آل زیار به ایجاد بناهای عام المنفعه چون کاروانسراها و آب انبارها اهمیت فوق العاده ای می دادند ورباط چاهه یا ماهی در کنار جاده مشهد – سرخس که به صورت 4 ایوانی بنا گردیده ، از جمله یادگارهای آن زمان است
قرن پنجم هجری قمری عصر شکوفایی هنرهای اسلامی به ویژه معماری است . شیوه و سبک معماری این عصر در احداث بناهایی چون مساجد ، مدارس و کاروانسراها تقریبا همانند گردیید و نقشه بناها به صورت دو ایوانی و چهار ایوانی رواج یافت . زیباترین نمونه از کاروانسراهای این دوره رباط یا کاروانسرای شرف در خراسان است
آغاز قرن هفتم هجری قمری مصادف با حملات ویرانگر مغول و نابودی و خرابی بسیاری از شهر های آباد ایران گردید و بنابراین فعالیت معماری همانند فعالیتهای ساختمانی دیگر دستخوش رکود گردید ولی دیری نگذشت که جانشینان آنها ، ایلخانیان مجددا سازندگی را با بهره گیری از تجربیات و سنتهای متقدم ادامه داده و راه جدیدی را آغاز کردند . در این زمان به توسعه تجارت ، اقتصاد ، راه و راهداری و ایجاد کاروانسراها توجه زیادی مبذول می شد .
در سفرنامه مارکوپولو ، به هنگام مسافرت او در مسیر یزد – کرمان می خوانیم :(( یزد شهر بزرگی است ... ساکنین آن مسلمانند در صورتی که بخواهند از شهر خارج شوند ، برای اطراق مسافران ساخته اند .))از کاروانسراباید 8 روز تمام از صحرایی بگذرند که در آن ، سه محل ( کاروانسرا ) هایی که در این دوره با نقشه چهارایوانی بنا گردیدند مرند ،سرچم ، جلفا در آذربایجان و رباط جهان آباد یا سپنج در جاده خراسان و رباط انجیره ( با نقشه هشت ضلعی نا منظم ) در جاده یزد – طبس می باشد.
و.....