پاورپوینت معماری کاروانسراهای ایرانی

بخشی از مطالب
از مهمترین یادگارهای گرانقدر معماری ایران کاروانسرا است که پیدایی و موجودیت آن در سرزمین پهناور ایران، از گذشتة بسیار دور آغاز شده و طی قرون متمادی به دلایل گوناگون اقتصادی، سیاسی، نظامی و مذهبی به تدریج تکامل یافته است.
در کشور ایران، به علت قرار داشتن در شاهراه بازرگانی شرقی- غربی و نیز گستردگی خاک، از دیر باز به ایجاد راههای بازرگانی و نظامی و همچنین ساختن پلهای متعدد و تامین امنیت کاروان و کاروانیان به دیدة عنایت نگریسته شده است. بر اسا شواهد مبتنی بر اسناد تاریخی، ایران در احداث جاده و کاروانسرا و ایجاد سیستم ارتباطات خبررسانی پیشقدم بوده است. به عقیدة محققین، ایجاد و توسعة ساخت و کاروانسرا در ایران از مهمترین دستاورهای معماری ایرانی بویژه در دورة ایران اسلامی است که مطالعه و بررسی ویژگیهای گوناگون و متفاوت آن موید این نظریه است.
تنوع ویژگیهای کاروانسراهای ایران شگفتی برانگیز و اعجاب آور است، بطوری که با بررسی و مطالعه می توان دریافت که هر یک از این کاروانسراها با نقشة خاص ساخته شده است و دو کارونسرا با نشقة واحد و مشابه مشاهده نمی شود.
بنیاد کاروانسرا در دورة ایران اسلامی بخش مهمی از معماری ایران را شامل بوده و کاروانسراهای متعددی با سبک و ویژگیهای متفاوت در شهرها، جاده های کوهستانی و حاشیة کویرها احداث شده است. آنچه مسلم است، این پدیده با ارزش معماری در رابطه با رونق تجارت شکل گرفته و عوامل دگیر نظیر کاربرد نظامی، اطلاع رسانی و ... در توسعه و تکامل آن نقش داشته اند.
به هر حال، احداث کاروانسرا در ایران سابقه ای طولانی داشته و ساخت آن در جاده های کاروانی به منظور استراحتگاه و سرپناه، در ادوار مختلف بویژه دورة اسلامی، از اهیمت خاصی برخوردار بوده است. در این دوره، معماری کاروانسراها از دیدگاه سبک و تنوع نقشه ها به اوج شکوفائی رسید و در مسیر شهرها و روستاها، معابر کوهستانی و نواحی کویری، کاروانسرا و رباطهای برونشرهی و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، کاروانسراهای درونشهری با ویژگیهای متفاوت کاربردی احداث شدند.
کاروانسراهای ایران، علاوه بر ارزش هنری، از دیدگاه مسایل اجتماعی نیز حایز اهیمت فراوان بوده و شایسة مطالعه ای گسترده است. بسا که طی قرون سپری شده، کاروانسراهای درونشهری و برونشهری که بارانداز و استراحتگاه کاروانها و کاروانیان اقصی نقاط معموری آن روزگاران به شمار می آمده، محل تعاطی و اندیشه ها و تبال و تقابل آداب و رسوم اقوام شگرف بر زندگی مردم این مرز و بوم کهنسال داشته است.
نیاز انسان به سر پناه و مامن، نه تنها در حضر بلکه در سفر هم از روزگار باستان مورد توجه بوده است. در ایران زمین، از گذشتة بسیار دور آثار و مظاهری از این گونه پناهگاهها و استراحتگاههای بین راهی دیده می شود که بسیاری از آنها را می توان از نظر شیوة ساختمانی از شاهکارهای معماری و هنری عصر خود به حساب آورد. در دوران اسلامی ایجاد این گونه بناها با ویژگیهای گوناگون، در شهر و روستا، جاده های حاشیة کویر و معابر کوهستانی با نامهای مختلف چون رباط و کاروانسرا رو به توسعه و گسترش نهاد. احداث کاروانسراها در ایران سابقه ای بس قدیمی داشته و طبق منابع تاریخی، این کشور در احداث کاروانسراها و همچنین سیستم ارتباطات مبتکر و پیشقدم بوده است.
بطور کلی، تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته و شکل یافبی و توسعة آن با موارد یاد شده در ارتباط بوده است.
عملکردهای گوناگونی که در گذشته کاروانسرا به عهده داشته، باعث گردیده نامهای متفاوتی برای این گونه بناها در فرهنگ لغت جای گیرد، از جمله: کاربات، رباط، ساباط و خان.
این بناها، در واقع دارای عملکرد و وظایفی مشابه کاروانسرا بوده ولی از نظر ویژگیهای معماری، تفاوتهایی داشته اند. بنابراین، دلایل و علل بنیاد و پیدایش این گونه بناها را می توان نیاز مبرم کاروان و کاروانیان به حمایت در طول سفر دانست.
نام «کاروانسرا» ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی جمعی مسافر که گروهی سفر می کنند، و سرای، به معنی خانه و مکان. هر دو کلمه مأخوذ از پهلوی ساسانی است.
منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیانگدار احداث بناهای مورد بحث ما، هخامنشیان بودند. هرودت، مورخ، یونانی، در کتاب پنجم از خود منزلگاههایی گفتگو می کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده بود. این مورخ از 111 بنای شبیه کاروانسرا (چارپارخانه) نام می برد که در طول حدود 2500 کیلومتر فاصلة بین پایتخت هخامنشی و بابل ساخته شده و کاروانیان سه ماهه آن را طی می کردند. گر چه نمونه ای از بناهای یاد دشه از عهد هخامنشی به جای نمانده، ولی روشن است که در آن زمان نیاز وافری به ایستگاههای بین راه و امنیت و رفاه کاروانیان و بالاخره پیکهای مخصوص احساس می شده است.
در دوره اشکانی، همانند عهد هخامنشی، توسعة راهها و ایجاد ایستگاههای بین راه و حمایت از کاروانیان اهیمت فوق العاده ای یافت و در مسیر اغلب جاده ها، بویژه در مسیر معروف جادة ابریشم، ساختمانهائی شبیه کاروانسرا ایجاد شد.
در معماری و توسة کاروانسراهای پیش از اسلام، عصر ساسانی را باید یکی از ادوار مهم دانست. در این دوره، به علت اقتصاد وسیع و گسترده، ایجاد راهها و همچنین امنیت کاروانیان اهمیت داشته و در نتیجه، کاروانسراهای بسیار در مسیر جاده ه8ا و گذرهای اصلی بنا شد.
در اوار اسلامی عوامل متعددی در شکل یابی، توسعه و گسترش کاروانسراها دخالت داشته که اهم آن عوامل مذهبی، نظامی و اقتصادی است، و در این ارتباط، انواع کاروانسراها از نظر نقشه به وجود آمد.
همانند دیگر ابنیه دورة اسلامی، اطلاعات دربارة دربارة کاروانسراهای اوایل اسلام اندک است. در سفرنامه ها و کتب جغرافیای تاریخی مانند ابن حوقل و ناصر خسرو اطلاعاتی در مورد ایجاد کاروانسراها در ارتباط با تجارت و زیارت دیده می شود. سلسله های اوایل اسلام ایران مانند، آل بویه، سامانیان و آل زیار به ایجاد بناهای عام المنعفه چون کاروانسراها و آب انبارها اهیم تفوق العادی می داند. و رباط چاهه یا ماهی در کنار جادة مشهد- سرخس که به صورت چهار ایوانی بنا گردیده، از جمله یادگارهای آن زمانست.
بدون شک، عصر طلائی ایجاد کارونسراهای ایران متعلق به دورة صفوی است. رونق تجارت داخلی و خارجی و اهمیت دادن به راهها و شهرهای زیارتی باعث شد که کاروانسراهای زیادی در این گونه جاده ها ساخته شود. در این مورد می توان کاروانسراهای راه زیارتی باعث شد که کاروانسراهای زیادی در این گونه جاده ها ساخته شود. در این مورد می توان کاروانسراهای راه زیارتی خراسان که از کرمانشاه شروع و به مشهد ختم می شده است نام برد. در این مسیر، کاروانهای سیاحتی و زیارتی قادر بودند از یک طرف به زیارت اماکن مقدسة نجف و کربلا و از طرف دیگر به زیارت امام هشتم شیعیات در مشهد مشرف شوند.
از بررسی کاروانسراهای ایران چنین بر می آید که اساس معماری کاروانسراهای ایران، ماندن سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است. به این ترتیب می توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوة معماری زمان خود است؛ ولی ذکر این نکته ضروری است که شیوة معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جفرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.
شیوة ساختمان و معماری کاروانسراها، از روزگاران کهن تا به امروز دگرگونی بسیار نیافته و معمولاً سبک بنای آنها همان ایجاد «باره بندها» و اطاقهائی است که پیرامون حیاطِ محصور ساخته می شده است؛ ولی در طرح و خصوصیات هر کدام ویژگیهائی به چشم می خورد، چنانکه انواع ساباط ساده تا کاروانسراهای بزرگ با طرحهای جالب معماری در سراسر ایران پراکنده است.
از نظر معماری، کاروانسراهای ایران متنوع بوده و معماران ایران از طرحها و نقشه های گوناگونی برای ایجاد کاروانسراها استفاده می کردند. تنوع طرحها و نقشه های کاروانسراهای ایران ایجاب می نماید که این کاروانسراها به گروههای مختلف تقسیم گردند و خصوصیات و ویژگیهای هر گروه جداگانه مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد.
تحقیقات بسیار ارزشمندی که توسط ماکسیم سیرو دربارة طبقه بندی کاروانسراهای ایران در دورة صفوی و بعد از آن انجام گردیده و تقسیم بناها به دو گروه کاروانسراهای کوهستانی و کاروانسراهای حیاط دار دشت، برای شناخت همة کاروانسراهای ایران کافی نیست، از آنجا که احداث کاروانسراهای ایران به دلایل گوناگونی شکل و گسترش یافته، شایسته است تمامی دلایل آن، از شرائط آب و هوائی تا شیوة معماری منطقه ای، مورد بررسی قرار گیرد. در درجة اول کاروانسراهای ایران را می توان به گروههای زیر تقسیم بندی کرد:
الف: کاروانسراهای کاملاً پوشیده مناطق کوهستانی؛
ب: کاروانسراهای کرانه ای پست خلیج فارس؛
ج: کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران؛ گروه سوم از نظر پلان به انواع مختلف تقسیم بندی می شوند. از نظر معماری، با اینکه طی قرنها پیشرفتهائی از لحاظ فرم بنا در ساختمان کاروانسراها بوجود آمده و علی رغم شباهت زیادی که بین بناهای هر گروه دیده می شود، در جزئیات هر یک ویژگیهائی به چشم می خورد که از نظر تنوع حیرت آور است.
الف: کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
این نوع کاروانسراها، از توقف گاههای کوچک کنار راهها تا ساختمانهای سلطنی زمان شاه عباس اول را شامل می شود. نمونة ساده این نوع کاروانسراها عبارت است از اطاقهای گنبددار مرکزی یا ردیف اطاق گبنددار با تعدادی اصطبل که در همان ردیف می باشد.
این نوع کاروانسراها در مناطق کوهستانی و بویژه گذرگاههای صعب العبور احداث و پیش از همه در عهد صفوی بنیاد شده است.
ب: کاروانسراهای کرانة پست خلیج فارس
به علت شرائط اقلیمی و جفرافیائی کرانه های خلیج فارس، کاروانسراهای این منطقه معماری ویژه ای دارد. این کاروانسراها عموماًٌ فاقد حیاط مرکزی بوده و شامل بنائی چهار گوش است با اطاق مرکزی صلیبی شکل و اطاقهای جانبی. یک سکوی سنگی دوادور ساختمان ساخته شده و همة اطاقها به خارج بنا راه دارند.
ج: کاروانسراهای حیاط دار مرکز ایران از دورة صفوی تا عصر حاضر
مهمترین، بهترین و زیباترین کاروانسراهای ایران در این گروه قرار می گیرند. این گروه از کاروانسراها نیز از نظر معماری به انواع ذیل تقسیم بندی میشوند:
1 – کاروانسراهای مدور
2 – کاروانسراهای چند ضعلی
3 – کاروانسراهای دوایوانی
4 – کاروانسرا با تالار و رستوران
5 – کاروانسرای چهار ایوانی
6 – کاروانسرا با پلان متفرقه